Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna

ul. Racławicka 23, 41-506, Chorzów; tel: (32) 241-54-39, (32) 770-01-57, fax: (32) 770-01-57; email: porpsyped-sekretariat@o2.pl

Get Adobe Flash player

RODZINA JAKO SYSTEM - ROZWAŻANIA NAD SYSTEMOWĄ TERAPIĄ RODZIN - DLA POCZĄTKUJĄCYCH TERAPEUTÓW
/ opracowanie - mgr Robert Matysiak - Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna w Chorzowie /

Na czym polegają zadania i zagrożenia rozwojowe systemu rodzinnego w kontekście cyklu życia rodziny?

Różnorodni przedstawiciele systemowej terapii rodzin opisują i wskazują, że każdą rodzinę charakteryzuje swoista dynamika życia rodzinnego ujmowana jako cykl życia rodziny. Pozwala ona spojrzeć na rodzinę jako system zmieniający się w czasie. Jak opisuje Krystyna Ostoja-Zawadzka powołująca się na Neugartena cykl jej życia można opisać w trzech wymiarach:

  • " Wymiar czasu historycznego- obejmuje epokę w której żyjemy
  • Wymiar czasu chronologicznego- jest to czas upływu naszego życia
  • Wymiar czasu społecznego- jest to czas wyznaczony poprzez główne wydarzenia życiowe, takie jak małżeństwo, macierzyństwo i etc." (de Barbaro,1999,s.19)

Cykl życia rodziny zakłada, że ludzie w ciągu swojego życia przechodzą przez poszczególne fazy, które wiążą się wypełnieniem specyficznych zadań rozwojowych. Przejście do następnej fazy wiąże się z wypełnieniem zadań fazy poprzedniej, a ich niezrealizowanie może powodować różnorodne zakłócenia i pojawienie się u poszczególnych członków systemu rodzinnego objawów chorobowych. Systemowcy podają, że objawy występują najczęściej, gdy nastąpi przerwa lub zakłócanie w przebiegu cyklu.
Najczęściej w literaturze mówi się, że cykl życia rodziny złożony jest z sześciu do ośmiu faz i stanowi zazwyczaj opis przebiegu życia rodziny nuklearnej od okresu narzeczeństwa do śmierci ostatniego z rodziców.
Ważnym podkreślenia jest fakt iż różni badacze przy jego przedstawianiu koncentrowali się na różnych jego aspektach.
Przykładowo jedni zwracali uwagę na newralgiczne momenty, w których może nastąpić patologia, natomiast inni opisywali trudności w przejściu z fazy do fazy oraz koncentrowali się na terapeutycznych możliwościach pomocy rodzinie w poszczególnych krytycznych momentach cyklu. (Namysławska, 1994)
Bardzo istotne jest również to, że terapeuci systemowi swoiste zalecenia rozwojowe odnoszą nie tylko do poszczególnych członków rodziny, ale co jest zgodne z paradygmatem systemowym- do rodziny jako całości- czyli do systemu rodzinnego.
Poniżej przedstawię fazy cyklu życia rodzinnego zaproponowane przez Haley'a. W jego ujęciu cykl życia rodziny składa się z sześciu faz, przy opisie których ważną rolę odgrywają zadania rozwojowe systemu rodzinnego. (de Barbaro, 1999).
Pierwszą fazę stanowi okres narzeczeństwa.
Jest to czas, podczas którego młodzi ludzie uczą się kontaktu partnerskiego, a swoistym zadaniem tej fazy jest trening społeczny z osobami z poza rodziny, poszukiwanie partnera, uczenie się reguł porozumiewania i realizowania potrzeb, wypróbowanie nowych sposobów życia, wreszcie podjęcie decyzji wyboru partnera życiowego i ewentualnie zawarcie formalnego małżeństwa. Przyjmuje się również ,że pierwsze doświadczenie w tym zakresie młodzi ludzie powinni osiągnąć do około 20 roku życia.
Przykładem dysfunkcji - zagrożeń tej fazy może stanowić unikanie małżeństwa z powodów wewnątrzrodzinnych, bądź też przedwczesny związek, w celu oddzielenia się od rodziny i ucieczki od jej problemów.
Drugą fazę stanowi wczesny okres małżeństwa, a ważne zadania rozwojowe wiążą się w głównej mierze z podjęciem trudu osiągnięcia niezależności od rodzin pochodzenia, a także potrzebom określenie obszarów wspólnych i autonomii osobistej. Ważne w tej fazie jest ustalenie przez partnerów podziału podstawowych zadań i zasad realizacji obowiązków zapewniających dobre funkcjonowanie związku. 
Zazwyczaj największe trudności i ewentualne zagrożenie w w/w fazie stanowi osiągnięcie niezależności od rodziców przy jednoczesnym pozostawaniu z nimi w emocjonalnym związku, a także poziom umiejętności dotyczących prowadzenia ewentualnych renegocjacji wcześniejszych ustaleń. Zakłócenia pojawiają się, gdy ustalenia te są mało satysfakcjonujące lub gdy są niedotrzymywane i budzą dyskomfort, co uwidacznia się w związku. Zakłócające dla małżeństwa może być fakt kulturowego zdobywania coraz większej niezależności i większego udziału żony w dochodach rodziny. Badania wykazują, że w/w korelują z niestabilnością małżeństwa i brakiem satysfakcji mężczyzn. (Namysławska, 1999). 
Narodziny dziecka stanowią trzecią fazę, która zawsze powoduje konieczność określenia nowego podziału ról i zadań związanych z wychowaniem dziecka.
Głównym zadaniem jest zatem przystosowanie systemu rodzinnego do przyjęcia nowego członka rodziny oraz podział obowiązków wychowawczych. Faza ta obejmuje również okres rozpoczęcia przez dziecko nauki szkolnej, co wiąże się z powinnością wypracowania efektywnych modeli współdziałania wobec możliwych trudności i zadań rodzicielskich wynikających z rozpoczęcia szkoły. Swoisty problem w początkowym okresie tej fazy stanowi trudność rezygnacji z bycia we dwoje na korzyść bycia we troje.
Zagrożeniem bywa również rozwiązywanie kłopotów w związku poprzez dziecko i stawianie go w roli "osła ofiarnego", a także możliwa zazdrość o partnera wskutek zajmowania się oraz poświęcania większej uwagi dziecku. Nie bez znaczenia pozostaje czasem frustracja i poczucie upokorzenia kobiety związana z jej wyłączną rolą jako matki - gospodyni Niebezpieczne jest także tworzenie patologicznych trójkątów i traktowanie dziecka jako "kanału komunikacyjnego". 
Rodzina z dziećmi w wieku szkolnym stanowi czwartą średnią fazę małżeństwa w ujęciu Haley'a. W powyższej fazie zadania rodziny koncentrują się na rozwiązywaniu problemów związanych z potrzebą autonomii dorastających dzieci, co powoduje konieczność modyfikacji porozumienia i bliskości w składzie małżeńskiej.
Na tym etapie cyklu rodzinnego występuje duże ryzyko postawienia objawów u jednego z członków rodziny, najczęściej u adolescenta. Ich funkcję stanowi motyw ratowania systemu przed podejmowaniem dla niego zbyt trudnych zadań. Istotną ewentualną trudnością może być zbyt duża sztywność i nie elastyczność granic podsystemu rodzicielskiego, nieporozumienia w diadzie rodzicielskiej- co znacząco może spowolnić proces zdobywania samodzielności i stopniowego separowania się dziecka od rodziny.
Niezwykle ważne jest aby owa separacja odbywała się bez poczucia winy tzn. aby młody człowiek miał poczucie, że odchodząc z rodziny rodzice sobie "poradzą". (Namysławska, 1999). 
Fazę piątą Haley określa jako rodzice oddaleni od dzieci ( "puste gniazdo"). W tej fazie cyklu rodzinnego najczęściej następuje opuszczenie przez dorosłe dzieci swojego domu i podejmowanie przez nich zadań wynikających z dorosłości. Przyjęto określać ją jako stadium "pustego gniazda", gdzie można mówić o powolnym zamykaniu się koła cyklu życia rodziny.
Jest ona jedną z najdłuższych faz i trwa ok. 15 lat. Ważnym zadanie w tym okresie jest swoista rekonstrukcja diady małżeńskiej w sferze emocjonalnej, a także poszukiwanie przez małżonków nowych celów i wartości.
Ważnym zadaniem jest również danie przyzwolenia na opuszczenie domu przez dzieci oraz potrzeba uzgodnienia zasad uczestnictwa w ich życiu- w tym przygotowanie się do roli dziadków. Z każdym z w/w zadań mogą się wiązać określone zagrożenia systemu rodzinnego związane z utrudnieniami w ich realizacji. Znaczącą patologią rodzinna, która może zdarzyć się w tej fazie jest włączenie młodego człowieka w nieuświadomioną grę rodziców i "ofiarowanie" siebie przez to dziecko poprzez chorobę- (często psychiczną)- jako wytłumaczenie różnych trudności rodzinnych, dzięki czemu rodzice i dzieci nie muszą rozwiązywać własnych problemów- by przejść do następnej fazy cyklu życia rodziny. Zawarcie takiej niepisanej umowy stanowi funkcję przywracania stabilizacji w rodzinie- co powoduje poprawę zdrowia dziecka. I znów naruszenie patologicznego status quo w rodzinie może sprawić, iż proces się powtarza, a dziecko może stać się chronicznym pacjentem.
Opisany powyżej schemat podtrzymywania objawów jest ważny z punktu widzenia rodziny jako systemu i procesu terapeutycznego, gdyż podjęcie wobec tego pacjenta na terapii indywidualnej, a nie systemowej wzmacnia układ, gdzie patologia członka rodziny staje się jej elementem homeostazy rodzinnej.
Haley kończy cykl życia rodziny fazą emerytury i starości, gdzie na plan pierwszy wybijają się zadania związane z zakończenie pracy zawodowej, wchodzeniem małżonków w wiek podeszły i w konsekwencji odejściem jednego z współmałżonków.
Ważnym zagrożeniem dla systemu w tej fazie, o której powinien pamiętać terapeuta- to ewentualność pojawienia się problemów emocjonalnych, których funkcją może być "ochroną" drugiego partnera. 
W/w stanowić może imperatyw analizowania kontekstu rodzinnego zaistniałych objawów. Na tym stadium w sposób naturalny kończy się cykl życia rodziny.
Reasumując chciałbym podkreślić, iż znajomość cyklu rodziny i ważnych z punktu widzenia poszczególnych faz konkretnych zadań oraz ewentualnych zagrożeń systemu rodzinnego stanowi bardzo ważne zagadnienie, zwłaszcza dla początkującego terapeuty. Cykl życia rodziny stanowi również- moim zdaniem- kwintesencję myślenia o rodzinie w sposób systemowy, jako systemu zmieniającego się w czasie.

Jakie są teoretyczne podstawy strategicznej terapii rodzin i jej implikacje w praktyce terapeutycznej?

Terapia strategiczna bywa często nazywaną terapią nastawioną na rozwiązywanie problemów. Rozwinęła się ona jako pochodna terapii strategicznej M. Ericksona. 
Jej wiodącymi przedstawicielami są : Haley i jego żona Madanes, grupa z Palo Alto ( Watzlawick, Weakland, Fisch, Bodin ,Segal ) zespół terapi rodzin z Instytutu Ackermana w Waszyngtonie (Hofman ) oraz Zespół Instytutu Badań nad Rodziną z Mediolanu (Selvini - Pallazzioli, Boscolo, Cecchina, Prata ).Należy również wspomnieć G. Batesona, który wprowadził teorię informacji i cybernetyki do terapii rodzin. 
W swoim założeniu teoretycznym strategiczna terapia rodzin przyjmuje wszystkie podstawowe założenia ogólnej teorii systemów. Szczególnie ważne wydaje się , że rodzina ujmowana jest jako system interpersonalny, a problemy indywidualne jej członków traktowane są jako manifestacja zaburzeń całego systemu rodzinnego.
Symptomy patologiczne nie są w ujęciu strategicznym spowodowane żadnym specyficznym wydarzeniem , lecz błędnym kołem interakcji rodzinnych. Dla wyjaśnienia zdarzeń interpersonalnych przyjmują oni model cyrkularny, konsekwentnie odrzucając przyczynowość linearną.
Bardzo ważną implikację dla praktyki stanowi fakt, iż terapeuci strategiczni uważają, że w celu wyeliminowania objawów należy przerwać patologiczną sekwencję zdarzeń i zastąpić ją nowymi wzorcami interakcyjnymi. ( L. Grzesiuk, 1994 ).
W/w patologiczna sekwencja wydarzeń związana jest w głównej mierze z istnieniem patologicznego trójkąta, który Haley określa jako "perwersyjny". Jego istotą jest to, że jedna z osób w trójkącie jest z innej generacji niż dwie pozostałe, koalicje tworzą osoby z dwu różnych pokoleń przeciw trzeciej, a jej istnienie jest zazwyczaj negowane. Zazwyczaj w dysfunkcyjnym systemie rodzinnym istnieje zwykle więcej niż jeden trójkąt. Stanowi on sieć złożoną z patologicznych trójkątów. ( Namysłowska, )
W strategicznym modelu terapii rodzin terapeuci koncentrują się na tym, co jest zgłaszane przez rodziny jako problem i rozpoznaniu tych sekwencji zachowań jej członków oraz działań instytucji włączonych w pomaganie rodzinie, które podtrzymują objaw. Sekwencje te określa się również jako taniec rodzinny. ( de Barbaro, )
Dla utrzymania stabilności i homeostazy członkowie zaburzonych rodzin rozgrywają destruktywną grę, której patologicznych reguł nie są w stanie zmienić. Terapeuci strategiczni nie zajmują się procesami interpsychicznymi członków rodziny. Uważają oni, iż wygląd nie jest niezbędny dla rozwiązywania problemów rodziny. Znaczące jest również to, iż uznają także, że niepotrzebna jest diagnoza członków rodziny i systemu rodzinnego. Przeżywanie zmieni się, gdy ulegną zmianie interakcje w rodzinie. Istotna jest natomiast koncentracja na tych aspektach systemu, które związane są z utrzymywaniem symptomów pacjenta identyfikowanego.
Celem terapii strategicznej, która jest terapią krótkoterminową jest rozwiązywanie problemu zgłaszanego przez rodzinę. Zazwyczaj organizowana jest w kilku lub kilkunastu sesjach - najczęściej w odstępach dwutygodniowych. "Jej zasadniczą cechą jest pragmatyczność , skupianie się na objawach oraz unikanie walki z rodziną" ( Namysłowska, 1994, s.104)
Nośnikiem zmiany terapeutycznej jest zmiana opisanych wcześniej podtrzymujących problem destrukcyjnych sekwencji zachowań - przy wyodrębnianiu , których uwzględnia się najczęściej trzy osoby tworzące tzw. trójkąty w procesie triangulacji . Bardzo ważne jest również poznanie reguł tych sekwencji, które w procesie terapeutycznym powinny być zmienione i rozpoznane.
Przyjmuje się, że w rodzinach nie zaburzonych rodzice pełnią rolę osób je ustanawiających I są one zazwyczaj jasne, jawne i elastyczne. W rodzinach dysfunkcyjnych jest przeciwnie, więc ich poznanie i zmiana w terapii strategicznej jest bardzo pożądana - wręcz konieczna. Jak podaje Tyjarska za M.S. Pallazioli w " tradycyjnej psychoterapii próbuje się zmienić graczy, których nie można zmienić, modyfikowane mogą być natomiast reguły, którymi oni się kierują" (L.Grzesiuk, 1999, s.286).
Techniki oddziaływania jakimi posługują się terapeuci strategiczni to: 
pytania cyrkularce, pozytywne oznaczanie zachowań, zadania do wykonania między sesjami oraz dyrektywy paradoksalne.
Unikają oni natomiast wyjaśnień, interpretacji i konfrontacji, aby nie wzmacniać oporu. Jak wskazuje Tyjarska " opór wykorzystywany jest tu dla celów terapeutycznych " ( Grzesiuk, 1994, s.189), gdyż rodziny bardzo często mają tendencję do zachowań przeciwnych do zaleceń terapeuty.
Wykorzystywane w terapii pytania cyrkularne - stanowiące podstawę systemowej terapii rodzin mogą mieć wartość terapeutyczną i inicjować zmiany w rodzinie. Poza tym wiążą one system rodziny w jedną całość z terapeutą. Ich istotą jest określenie funkcji symptomu w patologicznej sekwencji interakcji rodzinnych. Treść tych pytań dotyczy poznania swoistej "gry" między osobami w rodzinie ujawniającej się w reakcji wobec problemu rodzinnego. Terapeuta wprowadzając w obieg pytania cyrkularce narusza homeostazę rodzinną stanowiącą rodzaj patologicznego status quo.
Inną ważną technikę oddziaływań strategicznych stanowi pozytywne oznaczenie zachowań rodziny, zwłaszcza zachowań symptomatycznych i podtrzymujących objaw. Sedno tej techniki stanowi zmiana znaczenia przypisywanego konkretnym wydarzeniom, niejako próba ujęcia go w nowym kontekście.
Ważną technikę stanowią również zadania do wykonania między sesjami terapeutycznymi. Zawarte są w nich pośrednie zalecenia, co do sposobu zachowania, a także polecenia wykonania rodzinnych rytuałów.
W przypadku bardzo sztywnych rodzin, przejawiających duży opór przed zmianą stosuje się tzw. dyrektywy paradoksalne. Mają one zwykle charakter wspierania symptomu i zachowań symptomatycznych .
Należy jednak podkreślić, iż ta technika jest bardzo trudna i wymaga wieloletniego doświadczenia oraz autorytetu terapeuty. Chciałbym podkreślić, że terapia rodziny w ujęciu strategicznym stanowi bardzo ciekawą propozycję skutecznych oddziaływań terapeutycznych, a ich największą zaletą jest moim zdaniem - pragmatyzm.

Na czym polega ważna rola mitów rodzinnych w kontekście systemowej terapii rodzin?

Pojawienie się rozważań dotyczących zagadnienia mitów rodzinnych należy wiązać z początkami rozpowszechniania się myślenia o rodzinie i zachodzących w niej procesach w kategoriach systemowych.
Początkowo słowo mit było używane przez Freuda i Junga do zrozumienia intrapsychicznych konfliktów jednostki.( Jelonkiewicz,1982 )
Ujmując mit z perspektywy antropologicznej należy podkreślić, iż pozwalają na przetwarzanie różnych ról społecznych. Jak opisuje Irena Jelonkiewicz mit " przekazuje również obraz ogólnych zasad moralnych i prawd opisujących rzeczywistość. Bohater mitu jest osobom tak skomplikowaną psychologicznie, że umożliwia wielu osobom identyfikację z rozmaitymi aspektami jego osobowości. Powstawanie metaforycznego obrazu świata związane jest z typowo ludzką potrzeba nadawania sensu zdarzeniom występującym w otaczającym środowisku." ( Jelonkiewicz,1982, s.43 )
Niezwykle ciekawe spojrzenie na zagadnienie mitów prezentuje S. Langer. Według niego mit był zapoczątkowany w świecie fantazji i poprzez tworzenie się baśni oraz mitów. Ważne wydaje się ich rozgraniczenie pojęciowe. Baśń to próba ujęcia własnych pragnień w świecie fantazji, natomiast mit stanowił dość wierne odzwierciedlenie ogólnych prawd i zasad moralnych świata.
Wciąż trwają dyskusje co do momentu określenia początku tworzenia mitów przez ludzi. Sporne pozostaje czy jest to skłonność umysłu przyrodzona czy też pojawia się ona pewnym etapie refleksji o otaczającym świecie. Na pewno jednak umiejętność tworzenia i odczytywania abstrakcji oznacz nowa jakość procesów poznawczych w ewolucji człowieka. Prawdopodobnie człowiek żyjący w dawnych czasach nie dzielił świata na rzeczywistość obiektywną i tzw. Subiektywnie uwewnętrznione doświadczenia. Realność i fantazja były ze sobą splecione. Irena jelonkiewi9cz podkreśla ,że mit legitymuje ,uzasadnia i ochrania normy grupy społecznej. Mity obiektywizują te zjawiska, które wydają się problematyczne i czasem niespójne. Mit wzmacnia również tożsamość i spójność grupy, którą także jest bez wątpienia rodzina.
W podejściu systemowym Antonio Ferreira w 1963r. wprowadził do opisu rzeczywistości wewnątrzrodzinnej konstrukt teoretyczno - pojęciowy jakim jest mit rodzinny. Według niego " mit to zespół dość dobrze zintegrowanych przekonań podzielanych przez całą rodzinę i odnoszących się do każdego członka rodziny. Przekonania te nie mogą być zakwestionowane pomimo odczuwanej realności zniekształcenia, które wnosi mit." ( Jelonkiewicz, 1982, s.40 )
Mity rodzinne tworzą swoistą ideologię rodzinną ,która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie i często pozwalają opisać sposoby podtrzymywania przez rodziny znajdujące się w kryzysie status quo.
Dzięki mitom osoby w rodzinie maja przypisane role i określone właściwości we wzajemnych relacjach. Warto podkreślić ,iż w systemie rodzinnym mity funkcjonują jako tzw .wewnętrzny obraz, do którego wszyscy członkowie rodziny wnoszą swój wkład i staraja się go zachować.
Jak wskazuje Krystyna Ostoja - Zawadzka " mit rodzinny pełni w rodzinie taką samą funkcję jak mechanizmy obronne dla jednostek. Podobnie jak mechanizmy obronne - osobę , mit chroni układ rodzinny przed dezintegracją i chaosem. To podobieństwo wyraża się także w tym, że mity rodzinne podobnie ja k mechanizmy obronne poszczególnych osób w rodzinie odgrywają ważną rolę w interakcjach rodziny ze światem zewnętrznym. Często są używane jako mechanizmy zabezpieczające przed tym, aby świat zewnętrzny nie miał zbyt jasnego obrazu rodziny. Funkcje obronne i zabezpieczające uzupełniają się wzajemnie." ( de Barbaro, 1999, s. 85 ) 
Mit zakłóca i ogranicza wgląd oraz samoświadomość członków rodziny. Ciekawe porównanie dotyczące mitu poczynił sam Ferreira. Mianowicie porównał on mit do ożywionego albumu rodzinnych fotografii, których nie można ani poprawić , ani usunąć. Większość mitów rodzinnych powstaje w okresie narzeczeństwa i pierwszych lat małżenstwa,co jest związane z poszukiwaniem przez związek formuły na bycie razem. Mity powstają najczęściej - gdy poziom napięcia w relacjach rodzinnych osiaga stopeień zagrazający związkom w systemie rodzinnym.
Mity rodzinne doczekały się róznych kategoryzacji. I tak Stierlin dzieli mity na :

  • Mit harmonii - prezentują przeszłość i teraźniejszość rodziny w tzw. różowym świetle
  • Mit przebaczenia i pokuty - dotyczy osób odpowiedzialnych za okoliczności w jakich znajduje się rodzina
  • Mit wybawienia - osoby na zewnątrz rodziny mają przypisaną magiczną moc i są traktowani jako wybawiciele

Ferreira natomiast dzieli mity ze względu na motywy ich powstania i uważa ,że dotyczą one głównie szczęścia lub nieszczęścia rodzinnego.
Chciałbym podkreślić, iż zagadnienia dotyczące mitów rodzinnych są - moim zdaniem - niezwykle ciekawe i absorbujace. Poza tym nie wyobrażam sobie, aby osoba pomagająca rodzinie pomijała ten ważny aspekt jej funkcjonowania, który może jedynie poszerzać systemowe rozumienie sytuacji konkretnych rodzin. 

BIBLIOGRAFIA

de Barbaro B.: Wprowadzenie do systemowej terapii rodzin Wyd. UJ, Kraków 1999

Ostoja - Zawadzka K.: Mity rodzinne w: de Barbaro B.: Wprowadzenie do systemowej terapii rodzin, Wyd. UJ, Kraków 1999

Ostoja - Zawadzka K.: Cykl życia rodziny w: de Barbaro B.: Wprowadzenie do systemowej terapii rodzin, Wyd. UJ, Kraków 1999

Jelonkiewicz I.: Mity rodzinne w: Psychoterapia 1992/1

Namysłowska I.: Terapia Rodzin, Wyd. PWN, Warszawa 1999

Grzesiuk L.: Psychoterapia ( Szkoły, techniki i specyficzne problemy ) Wyd. PWN, Warszawa 1994

Tyjarska B.: Terapia rodzinna w: Grzesiuk L.: Psychoterapia ( Szkoły, techniki i specyficzne problemy ) Wyd. PWN, Warszawa 1994